Cách Louis Pasteur thử nghiệm vaccine phòng bệnh than

Năm 1881,Louis Pasteur đưa vaccine phòng bệnh than ra thử nghiệm trên một trang trại gần Paris,trước sự chứng kiến của nông dân,bác sĩ,nhà báo và cả những người hoài nghi.Tháng 5/1881,trang trại Pouilly-le-Fort gần Paris trở thành nơi diễn ra một thử nghiệm khoa học hiếm thấy thời đó. Louis Pasteur (1822-1895),là nhà sinh học,vi sinh vật học và hóa học người Pháp,cùng cộng sự đưa một vaccine bệnh than mới ra thử nghiệm công khai,bác sĩ thú y,bác sĩ quân y,chính trị gia và báo chí.Bối cảnh khi ấy rất khác hiện nay. Gần một thế kỷ trước,Edward Jenner đã chứng minh virus vaccinia ở bò có thể giúp bảo vệ con người trước bệnh đậu mùa. Tuy nhiên,ý tưởng tạo vaccine một cách chủ động trong phòng thí nghiệm vẫn còn mới. Nhiều người cho rằng đây là một giả thuyết táo bạo hơn là một công nghệ đáng tin.Tranh vẽ lần tiêm phòng bệnh than đầu tiên vào năm 1881 tại Pouilly le Fort. (bên trái) Emile Roux tiêm phòng cho cừu trước sự chứng kiến của Louis Pasteur. Bản vẽ của J Girard,1887. Ảnh: Institut PasteurPasteur tin rằng có thể làm yếu mầm bệnh đến mức nó không gây bệnh,nhưng vẫn kích thích cơ thể tạo miễn dịch. Cách tiếp cận này gọi là giảm độc lực. Ông và các cộng sự từng tình cờ làm được điều đó với vi khuẩn gây tả gà năm 1879,khi một mẫu nuôi cấy bị để ngoài không khí. Nhưng bệnh than khó hơn nhiều. Đây là bệnh nguy hiểm ở gia súc,từng gây thiệt hại lớn cho nông nghiệp châu Âu.Trong phòng thí nghiệm,Pasteur cùng Charles Chamberland và Emile Roux tìm cách làm giảm độc lực vi khuẩn bệnh than bằng cách cho chúng tiếp xúc với nhiệt và oxy trong quá trình phát triển. Nếu thành công,vaccine có thể giúp bảo vệ cừu,dê,bò và ngựa trước một bệnh gần như ám ảnh người chăn nuôi lúc bấy giờ.Thử nghiệm tại Pouilly-le-Fort không bắt đầu như một buổi trình diễn do Pasteur tự dàn dựng. Nó xuất phát từ thách thức của Hippolyte Rossignol,một bác sĩ thú y đồng thời là chủ trang trại. Rossignol không tin thuyết vi trùng gây bệnh của Pasteur,nên cũng nghi ngờ ý tưởng dùng vaccine do phòng thí nghiệm tạo ra để phòng bệnh than.Chính Rossignol là người cung cấp địa điểm. Ông cũng chọn các con vật tham gia thử nghiệm,gồm 58 con cừu,2 con dê,8 con bò,một con bò thiến và một con bò đực. Những con vật này được chọn để bảo đảm chưa từng tiếp xúc với bệnh than. Việc một người hoài nghi trực tiếp tham gia tổ chức và quan sát thử nghiệm khiến kết quả,nếu thành công,khó bị bác bỏ hơn.Kế hoạch thử nghiệm đã được nộp cho Hội Nông nghiệp Melun trước khi tiến hành. Theo đó,một nhóm vật nuôi được tiêm vaccine,nhóm còn lại không tiêm. Sau đó,cả hai nhóm sẽ cùng được đưa vào tình huống phơi nhiễm với mầm bệnh than độc lực cao để kiểm tra khả năng bảo vệ.Ngày 5/5/1881,thử nghiệm bắt đầu. Hàng trăm người có mặt tại trang trại để theo dõi. Pasteur không nói với đám đông bằng ngôn ngữ quá chuyên môn. Ông giải thích mục tiêu của thử nghiệm bằng cách dễ hiểu: nếu vaccine hoạt động,các con vật đã tiêm sẽ sống sót sau khi tiếp xúc với bệnh than; nếu không,chúng sẽ chết giống nhóm không được bảo vệ.Các con vật trong nhóm thử nghiệm được tiêm vaccine theo hai liều. Đến cuối tháng,chúng và nhóm đối chứng cùng được cho tiếp xúc với mầm bệnh than. Trong suốt quá trình này,Rossignol theo dõi tình trạng của đàn vật nuôi. Vai trò của ông rất quan trọng,bởi ông không phải người ủng hộ Pasteur từ đầu.Ngày 2/6/1881,kết quả được công bố. Những con vật đã tiêm vaccine đều sống và khỏe mạnh sau khi phơi nhiễm. Ngược lại,các con cừu và dê không tiêm đều chết. Những con bò không tiêm vẫn sống,nhưng xuất hiện các khối sưng lớn tại vị trí tiếp xúc với mầm bệnh.Kết quả này lập tức biến thử nghiệm thành sự kiện truyền thông. Tin thành công từ Pouilly-le-Fort nhanh chóng được các báo tại Pháp đăng tải. Chỉ vài ngày sau,thông tin đã xuất hiện ở Edinburgh và Birmingham. Đến tháng 8 và tháng 9 cùng năm,báo chí Bắc Mỹ cũng đưa tin về vaccine bệnh than của Pasteur.Sự hiện diện của công chúng và báo chí giúp thử nghiệm vượt ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm. Người nông dân hiểu vaccine có thể cứu đàn gia súc của họ. Nhà quản lý nhìn thấy giá trị thực tế của công nghệ mới. Còn giới khoa học có thêm một ví dụ cho thấy vaccine không chỉ có thể được phát hiện trong tự nhiên,mà còn có thể được thiết kế bằng thực nghiệm.Một loại vaccine phòng bệnh than hiện nay. Ảnh: US ArmyTác động sau đó rất lớn. Dù thử nghiệm năm 1881 chưa trải qua quy trình bình duyệt và kiểm soát nghiêm ngặt như các thử nghiệm hiện đại,nó nhanh chóng tạo thay đổi trong nông nghiệp. Chỉ trong vài tuần,Pasteur và nhóm của ông đã tiêm vaccine cho hàng chục nghìn con cừu,bò và ngựa. Đến năm 1894,khoảng 3,4 triệu vật nuôi được tiêm,trong khi số chết vì bệnh than tại Pháp giảm mạnh.Tuy nhiên,thành công này cũng có một khoảng tối. Công chúng khi đó tin rằng Pasteur đang dùng vaccine sống giảm độc lực được tạo ra theo phương pháp ông theo đuổi. Nhưng các ghi chép cá nhân của Pasteur,được công bố vào thập niên 1970,cho thấy vaccine dùng trong thử nghiệm Pouilly-le-Fort thực chất là một loại vaccine bất hoạt bằng hóa chất.Ý tưởng vaccine bất hoạt này trước đó do nhà khoa học Jean-Joseph Henri Toussaint phát triển. Toussaint chưa tạo được kết quả ổn định,nhưng nhóm của Pasteur đã cải tiến công thức. Dù vậy,Pasteur trong nhiều năm không nói rõ vaccine tại Pouilly-le-Fort được chuẩn bị theo cách nào và cũng không công khai việc dùng phương pháp bất hoạt hóa học.Điều này không phủ nhận hiệu quả của vaccine. Nó vẫn là một bước ngoặt trong kiểm soát bệnh than ở vật nuôi. Nhưng câu chuyện cho thấy thành công khoa học không chỉ cần kết quả đúng. Nó còn cần quy trình rõ ràng,dữ liệu có thể kiểm tra và sự trung thực trong cách trình bày.Từ góc nhìn hiện nay,thử nghiệm Pouilly-le-Fort vừa là bài học về sức mạnh của minh bạch,vừa là lời nhắc về giới hạn của minh bạch nếu nhà khoa học không công bố đầy đủ thông tin. Pasteur đã để người hoài nghi tham gia,mời công chúng theo dõi và để báo chí đưa tin. Những điều đó giúp xây dựng niềm tin. Nhưng việc che giấu cách tạo vaccine lại cho thấy niềm tin ấy có thể bị tổn thương nếu khoa học bị chi phối bởi mong muốn giành vị trí đầu tiên.Văn Hà (Theo Gavi)